Tijd om te vertrekken?

‘Ik moet vertrekken. Ik zeg u dat ik moet gaan’ roept de 19e-eeuwse gouvernante Jane Eyre in het gelijknamige boek tegen Edward Rochester, haar werkgever en grote liefde. Met alle kracht die ze in zich heeft, scheurt ze zich los en vertrekt. Want vooralsnog staan niet alleen wetten en zeden in de weg van de vervulling van hun liefde, maar ook Jane’s gevoel voor integriteit: zij wenst als gelijke te worden behandeld. In de omstandigheden is dat niet mogelijk en daarom verlaat Jane haar geliefde, waarmee ze ook haar bestaanszekerheid opgeeft.

Jane Eyre spreekt nog steeds tot de verbeelding. Jody Bower laat in het boek ‘Jane Eyre’s Sisters’ zien dat Jane het archetype Aletis vertegenwoordigt, naar het Griekse woord aletheia: waarheid. Ook hoofdpersonen van allerlei moderne verhalen gaan op zoek naar de waarheid moederziel alleen op reis. Denk bijvoorbeeld aan Robyn in Tracks, Liz in Eat Pray Love, Cheryl in Wild en Chris in Into the Wild. Allemaal Aletis-types die op zoek zijn naar het enige dat zij echt bezitten en toch zijn kwijtgeraakt: zichzelf. Longarts Mariska Koster vertelde in 2013 over zo’n proces bij Pauw & Witteman: ‘Toen ik mezelf zag dacht ik: hier is iets niet goed.’ Met zo’n gevoel begint een reis die nergens naar toe lijkt te gaan (eerder ergens vandaan) en waarin op het eerste gezicht geen grootse daden worden verricht. Maar dat is natuurlijk maar schijn: het vergt nogal wat moed om met achterlating van alles in het onbekende te duiken. Zoals in The secret life of Walter Mitty wordt gezegd: ‘Life is about courage and going into the unknown….’. Sommigen, zoals Chris in Into the Wild, bekopen het avontuur met hun leven, maar de Aletis die terugkeert heeft een hervonden eigenwaarde en levenskracht.

Herken je de Aletis in jezelf? Wil je jezelf wel eens los scheuren van werk dat je eigenlijk niet wilt doen, ingesleten familiepatronen, schadelijke gewoonten, een onmogelijke relatie, een plek waar je niet moet zijn? Dan is het heilzaam om Aletisverhalen te leren kennen. Want een Aletis krijgt op haar levensreis steeds beter onder de knie hoe zij haar levenskracht en integriteit kan behouden of terugvinden.

Bert en Leiderschap

‘Dat is een echte Bert’ riep ik toen iemand mij een foto van zijn vriend Bert liet zien. Dat heb je soms – dat de naam helemaal klopt bij de persoon. Bert móet gewoon Bert heten.
Het andere uiterste komt ook voor: dat iemand zich voorstelt als Sophia, terwijl ze duidelijk een Patricia of een Hilde is.
Eerder deze week kwam ik een nieuwe variant tegen. Ik schudde handen met een vrouw die ik eerder had ontmoet, en vroeg hoe ze ook al weer heette. ‘Leiderschap’ zei ze, denkende dat ik wilde weten waar ze werkte. De naam klopte precies, dus ik blijf haar in gedachten Leiderschap noemen.

Intuïtief en rationeel

Tijdens een cursus zei een beleidsmaker laatst dat intuïtie een slechte raadgever is, want goede beslissingen vragen om kennis, argumenten, ratio en logica. Uit de zaal klonk direct protest: soms weet je toch meteen wat goed is! En een onderzoek had aangetoond dat de hersenen razendsnel een besluit hebben genomen, nog voordat je er zelf van bewust bent.

In zo’n gesprek staan intuïtie en ratio op gespannen voet met elkaar. De voorstanders van de ratio vinden de intuïtieve beslissers maar zweverig, terwijl de intuïtionisten de rationelen er op wijzen dat het nooit mogelijk is een honderd procent sluitende onderbouwing van een complexe beslissing te geven.

Hoe vaak heb je trouwens een beslissing genomen waarvan je diep in je hart wist dat het niet de juiste was? En toch deed je het. Waarom? Omdat de conventie het dicteert? Of uit angst om stom gevonden te worden?

In zo’n geval vergt het moed je intuïtie te durven volgen. Sommige leidinggevenden nemen voor elk besluit daarom twee of drie minuten stilte in acht. Daarna doen ze wat ze juist vinden. Maar pas op! De intuïtie zit er ook wel eens naast, vooral als je nog weinig ervaring hebt. Hoe meer je je intuïtie oefent, hoe beter je hem/haar leert kennen en hoe besluitvaardiger je wordt.  Het mooie is dat je besluiten dus beter uitpakken naarmate je meer ervaring en kennis hebt. Uiteindelijk betekent rationeel handelen misschien wel dat je je bewust bent van je intuïtie en deze zo goed mogelijk onderbouwt en verklaart.

Zo bezien zijn intuïtie en ratio niet elkaars tegenstanders, maar elkaars vrienden.———–

Op de foto: Birgitte Nyborg en Bent Sejrø houden elkaar wat betreft intuïtie en ratio goed in evenwicht in de TV-serie Borgen. In onderstaand fragment betracht Birgitte Nyborg een moment van stilte, voordat ze haar intuïtie volgt ten aanzien van de persoon van de nieuwe minister-president.  

Vierkant maar niet hoekig

Is een regering suf en duf
dan is de bevolking vriendelijk en eerlijk.
Maar ziet de regering scherp toe,
dan worden de mensen listig en doortrapt.

Het geluk berust op tegenspoed.
De tegenspoed verschuilt zich in het geluk.
En wie weet wanneer hier ooit een eind aan zal komen?
Er is geen correcte maatstaf.

Wat recht is wordt weer krom,
wat goed is wordt opnieuw verdorven.
De verwarring die heerst onder de mensen bestaat zeker al sinds heel lang geleden!

Wees daarom vierkant maar niet hoekig,
scherp maar niet snijdend,
recht maar niet stram,
lichtend maar niet blinkend.

Een tekst uit het boek van de Tao (ca. 400 v.Chr., vertaling Kristofer Schipper).

De man achter King

“Het is een eerbetoon aan Martin Luther King”, dat antwoord ik altijd als iemand mij vraagt waarom ik zijn beroemdste speech I have a dream uit het hoofd heb geleerd. En zo is het maar net. Elk autoritje van meer dan twintig minuten is een mooie gelegenheid om King te eren, het geheugen op te frissen en ondertussen ongemerkt de kneepjes van het speechen onder de knie te krijgen. Want in het gebruik van beeldspraak, dynamiek en ritme was ‘Dr King’ meester onder de meesters.
In de bijgaande speech uit 1965 is het element ritme nog mooier uitgewerkt dan in I have a dream. Dr King (gespeeld door Paul Winfield) spreekt de mensenmassa toen aan het einde van een zware protestmars. De man achter zijn linkerschouder is zijn steun en toeverlaat – de speech wordt bijna een duet. Een paar maanden later zou President Johnson het stemrecht verlenen aan de zwarte bevolking. Yes Sir!

Speelse topprestatie

Toen ik net begon als leidinggevende is mij wel eens van hogerhand geadviseerd om minder te lachen. ‘Dan nemen de mensen je niet serieus als leider’ werd erbij gezegd. Vermoedelijk heeft Mark Rutte hetzelfde advies gekregen, want we zien hem steeds minder spontaan lachen. Zelf merkte ik dat humor en lichtheid nu eenmaal bij mijn stijl hoorde. Hoe meer ik zong en lachte tijdens het werken, hoe meer werkplezier ik ook bij anderen ervoer en hoe geconcentreerder ik het serieuze werk kon doen.
Maar in sommige situaties blijft lachen not done. We hebben geleerd om tijdens de preek, in vergaderingen, en bij klassieke muziek een ernstig gezicht te trekken. Tijdens zijn concert met het Residentie Orkest ontregelde singer songwriter Rufus Wainwright deze klassieke mores. Hij legde het orkest stil als hij even de draad kwijt was en maakte een dansje bij een vrolijk stukje muziek. Hij schakelde voortdurend tussen een aanstekelijke speelsheid en een geconcentreerde performance als topartiest. Ook zijn klassieke collega, de sopraan Sarah Fox, stikte tijdens het concert een paar keer van het lachen, terwijl ze daarna weer de sterren van de hemel zong. Het poppubliek was zoveel  meligheid wel gewend, maar wat zou het traditionele orkestpubliek en de orkestmusici ervan hebben gevonden? Deze klassieke-muziekliefhebber vond het heerlijk. Leve de speelsheid, leve de ernst.

Naturel leiderschap van Joana

Filmbeelden van dirigenten doen het goed in leiderschapstrainingen, omdat er zo veel van te leren is: hoe strak staan de teugels, hoe hard werkt de baas, is er een band tussen het orkest en de leider, hoe brengt de dirigent zijn inspiratie over. Het is te hopen dat er snel goede filmbeelden beschikbaar komen van de Portugese dirigente Joana Carneiro, die het Residentie Orkest op 31 mei en 1 juni leidt in een concert met Rufus Wainwright en Sarah Fox.
Duodecima had het voorrecht een repetitie bij te wonen en genoot van haar natuurlijke leiderschap. Ontspannen bepaalt ze de loop der dingen, corrigeert, geeft aanwijzingen. Als er iets onverwachts gebeurt switcht ze flexibel naar plan B, en als ze zich vergist verontschuldigt ze zich en zorgt ze ervoor dat ze niet weer in de fout gaat door even met de componist te overleggen. ‘Dat gebeurt eigenlijk nooit zo ontspannen’, zei een van de orkestleden, ‘en waarom eigenlijk niet’?.
Als het talent van Rufus nog niet genoeg aanleiding was om naar het concert te gaan, kan Joana je misschien nog op het laatste moment verleiden. Het wordt prachtig.

12 Angry Men

De film 12 Angry Men is niet voor niets een veel gebruikte film in leiderschapstrainingen.

In deze film moet een jury een unaniem oordeel geven in een moordzaak.

Hoofdrolspeler Henry Fonda laat als jurylid nr 8 een zeer veelzijdig spectrum van interventies zien:

  • relaties aangaan
  • coachen
  • delegeren
  • vertrouwen geven
  • mogelijkheden laten zien
  • provoceren.

    Toch zijn dit niet de aspecten die hem overtuigend maken. Voor mij ontleent hij zijn overtuigingskracht aan zijn moed om zich uit te spreken en aan de openheid waarmee hij de anderen tegemoet treedt.